yoga

pAtaNjali yoga sUtra

pAda sUcI

1-sADanA pAda
2-samADi pAda
3-viBUti pAda
4-kEvalya pAda

1-sADanA pAda

1.01
xab yog kI SikSA dene vAle granTa ko xAramB karate hEM.

1.02
citta kI vrittiyoM kA rokanA yog hE.

1.03
tab draFqAkI (SuDda paramAtma) svarUp meM xavasiTati (hotI hE)

1.04
dUsarI xarTAt niroD se Binna vyutTAn xavasTA meM draFqA kI vrittiyoM ke samAnrUpatj hotI hE. xarTAt draFqA vrittayoM ke samAn rUpavAlA pratIt hotA hE.

1.05
vrattiyAM pAMc prakAr kI hotI hEM. kliFqa xarTAt rAgdveFAdi kleSoM kI hetu xOr xakliFqa xarTAt rAg-dveFAdi kleSoM kI nAS karane vAlI.

1.06
pramAN, viparyay, vikalpa, nidrA, smriti - ye pAMc prakAr kI vritiyAM hEM.

1.07
pratyakSa, xanumAn xOr xAgam-Bed se tIn prakAr kI pramAN vriti hE.

1.08
viparyay miTyA gyAn hE, jo xus padArTa ke rUp meM pratiFQat nahIM hE.

1.09
Sabda se xutapanna jo gyAn, xusake pICe calane kA jisakA svaBAv ho xOr jo vastu kI sattA kI xapekSA na raKatA ho xis prakAr kA gyAn vikalpa kahalAtA hE.

1.10
(jAgrat taTA svaprAvasTA kI vritiyoM ke ) xaBAv kI pratIti ko xASray karane vAlI vriti nidrA hE.

1.11
xanuBav kixe huxe viFay kA Pir citta meM xArohapUrvak xusase xaDik nahIM. kintu tanmAtra viFayak gyAn honA smriti hE.

1.12
xaByAs xOr vErAgya se xun vritiyoM kA niroD hotA hE.

1.13
xunameM se citta kI sTiti ke viFay meM yatna karanA xaByAs hE.

1.14
kintu vah pUrvokta xaByAs dIrGa kAlaparyanta nirantar vyavaDAnarahit QIk - QIk SraDdA, vIrya, BaktipUrvak xanuFQAn kiyA huxA driR xavasTAv vAlA ho jAtA hE.

1.15
driFq xOr xAnuSravik viFayoM meM jisako triFNA nahIM rahI hE, xusakA vErAgya vaSIkAr nAm vAlA xarTAt xapar-vErAgya hE.

1.16
vivekaKyAtd dvArA guNoM se triFNA rahit ho jAnA par vErAgya hE.

1.17
vitark, vicAr, xAnanda xOr xasmitA nAmak svarUpoM ke sambanDa se jo citta kI vrittiyoM kA niroD hE, vah sampragyAt- samADi kahalAtA hE xarTAt vitarka ke sambanDa se jo samADi hotI hE, xusakA nAm vitarkAnugat; vicAr ke sambanDa se vicArAnugat; xAnanda ke sambanDa se xAnandAnugat xOr xasmitA ke sambanDa se hone vAlI samADi kA nAm xasmitAnugat sampragyAt samADi hE.

1.18
sarvavrittiyoM ke niroD kA kAraN jo par-vErAgya hE, xusake pun:-pun: xanuFQAnarup xaByAs se jo xusake saMsAr SeF rah jAte hEM, vah xasamprAgyAt-samADi hE.

1.19
videh xOr prakritiliyoM ko janma se hI xasampragyAt- samADi pratIti hotI hE.

1.20
dUsare yogI jo videh xOr prakritilay nahIM hEM, xunko SraDdA, vIrya, smriti, samADi xOr pragyApUrvak xasampragyAt- samADi siDda hotI hE.

1.21
tIvra saMveg xOr xaDimAtra xupAyavAle yogiyoM ko samADi-lAB SIGratam hotA hE.

1.22
mridu, maDya, xaDimAtra- ye Bed hone se mridu tIvra saMvegavAloM xOr maDy tIvra saMvegavAloM ke samADi-lAB se BI xaDimAtra tIvra saMveg vAloM ko samADi lAB me viSeFatA hE.

1.23
xISvar-prANiDAn se SIGratam samADi lAB hotA hE.

1.24
kleS, karma, karmoM ke Pal xOr vAsanAxoM se xasambaDda, xnya puruFoM se viSeF (viBinna xutkriFq) cetan xISvar hE.

1.25
xus pUrvokta xISvar meM sarvagyatA kA bIj xatiSay ( baRatI) rahit hE.

1.26
vah xISvar pUrva xutpann huxe brahmanAdikoM kA BI guru hEM; kyoMki vah kAl se paricCinna(parimit) nahIM hE.

1.27
xus xISvar kA boDak Sabda xo3m hE.

1.28
xus xo3m Sabda kA jap xOr xusake xarTaBUt xISvar kA DyAn karanA (pun:-pun: cintan karanA) xISvar- prANiDAn hE.

1.29
xus xISvar-prANiDAn se pratyakcetanA kA gyAn BI hotA hE xOr xantarAyoM (viGnoM) kA xaBAv hotA hE.

1.30
vyADi, styAn, saMSay, pramAd, xAlasy, xavirati, BrAntidarSan, xalabDa- Bumikatva, xanavasTitatva- ye citta ke nO vikSep (yog ke) viGna hE.

1.31
du:K, dOrmanasya, xaMgamejayatva, SvAspraSvAs - ye vikSepoM ke sAT hone vAle hEM xarTAt xunake hone se ye pAMc pratibaMDak BI xupasTit ho jAte hE.

1.32
xun pUrvokta vikSep taTA xupavikSepoM ko dUr karane ke lixe xekatatva kA xaByAs karanA cAhixe xarTAt kisI xaBimat xek tatva dvArA citta kI sTiti ke lixe yatna karanA cAhixe.

1.33
suKI, du:KI, puNyAtmA xOr pApiyoM ke viFay meM yaTAkram mitratA, dayA, harFa xOr xupekSA kI BAvanA ke xanuFQAn se citta prasanna xOr nirmal hotA hE.

1.34
koFQasTit (koQA meM rahane vAlI) vAyu ko nAsikApuq dvArA (prayatna viSeF se) bAhar PeMkane xOr bAhar rokane- donoM se man kI sTiti ko sampAdan kare.

1.35
(ganDa, ras, rUp, sparS, Sabda) viFayoM vAlI pravriti xutpanna huxI man kI sTiti ko bAMDane vAlI hotI hE.

1.36
Sokarahit prakAS vAlI pravriti xutpanna huxI man kI sTiti ko bAMDane vAlI hotI hE.

1.37
rAg rahit yogI-gaN ke citta viFayak saMyam karane vAlA ( xAlamban vAlA) citta man kI sTiti ko bAMDane vAlA hotA hE.

1.38
svapragyAn xOr nidrAgyAn ko xASray karane vAlA citta man kI sTiti ko bAMDane vAlA hotA hE.

1.39
jo jisako xaBimat (xiFq) ho, xusake DyAn se man kI sTiti baMD jAtI hE.

1.40
pUrvokta xupAyoM se sTit huxe citta kA sUkSm padArToM meM paramANu paryant xOr mahAn padArToM meM param- mahAn (xAkAS) paryanta vaSIkAr ho jAtA hE.

1.41
rAjas-tAmas vritti rahit svacCa citta kI xuttam jAtIy (xati nirmal) maNi ke samAn grahItA ( xasmitA), grahaN (xindriyAM), grAhya ( sTUl taTA sUkSma viFayoM) meM sTit hokar xunake tanmay ho jAnA ( xunake svarUp ko prApt ho jAnA) samApatti ( tadrUp hon) hE.

1.42
xun samApattiyoM meM se Sabda, xarTa xOr gyAn ke vikalpoM (BedoM) se milI huxI ( xarTAt xin tInoM Binna-Binna padArToM kA xaBedarUp se jisameM BAn hotA hE) savitarka samApatti hotI hE.

1.43
smriti ke SuDda ho jAne par ( xarTAt xAgam-xanumAn ke kAraNIBUt Sabda saMket smaraN ke nivrit hone se) xarTamAtra-sI BAsane vAlI xapane ( grahaN xAkAr gyAnAtmak ) rUp se rahit ( cittavritti ) nirvitarka samApatti hE.

1.44
xis savitarka xOr nivirtarak samApatti ke nirUpaN se hI savicAr xOr nirvicAr samApattiyAM sUkSma viFay meM vyAKyAn kI huxI samaJanI cAhixe.

1.45
sUkSm viFay jo savicAr xOr nirvicAr samApatti meM batalAxe hEM, xunakI sUkSma- viFayatA paramANuxoM meM samApta nahIM ho jAtI, kintu prakriti- paryanta hE.

1.46
ye pUrvokta cAroM samApattiyAM hI sabIj samADi kahalAtI hE

1.47
nirvicAr samADi kI vESArdya (pravINatA) hone par xaDyAtma (pragyA) kI nirmalatA hotI hE.

1.48
xaDyAtma- prasAd ke lAB hone par jo pragyA ( samADijanya buDdi) xutpanna hotI hE, xusakA nAm ritamBarA pragyA (saccAxI kO DAraN karane vAlI xavidyA se rahit buDdi) hE.

1.49
xAgam xOr xanumAn kI pragyA se ritamBarA pragyA kA viFay xalag hE, viSeF rUp se xarTa kA sAkSAtkAr karane se.

1.50
xus ritamBarA pragyA se xutpanna hone vAlA saMskAr xanya sab vyutTAn saMskAroM kA bADak (rokane vAlA) hotA hE.

1.51
par vErAgya dvArA xus ritamBarA-pragyA-janya saMskAr ke BI niroD ho jAne par purAtan- nUtan sab saMskAroM ke niroD ho jAne se nirbIj samADi hE.

0

xUpar

2-samADi pAda
 

2.1
tap, svADyAy xOr xISvar prANiDAn kriyAyog hE.

2.2
samADi kI BAvanA ke lixe xOr kleSoM ke tanU karane ke lixe kriyAyog hE.

2.3
xavidyA, xasmitA, rAg, dveF xOr xaBiniveS kleS hEM.

2.4
prasupta, tanu, viCinna xOr xudAr xavasTA vAle xasmitA xAdi kleSoM kA xavidyA kSetra hE.

2.5
xanitya meM nitya, xapavitra, du:K meM suK xOr xanAtmA meM xAtmA kA gyAn xavidyA hE.

2.6
drikaSakti xOr darSan Sakti kA xek svarUp jEsA BAn honA xasmitA (kleS) hE.

2.7
suK- Bog ke pICe jo citta meM xusake Bog kI xicCA rahatI hE, vah rAg hE

2.8
du:K ke xanuBav ke pICe jo GriNA kI vAsanA citta meM rahatI hE, xusako dveF kahate hE.

2.9
(jo marane kA Bay har xek, prANI meM) svaBAvat: bah rahA hE xOr vidvAnoM ke lixe BI xesA hI prasiDda hE ( jEsA ki mUrKoM ke lixe), vah xaBiniveS kleS hE.

2.10
ve pUrvokta pAMc kleS, jo kriyA- yog se sUkSma xOr prasaMKyAn xagni se dagDabIj rUp ho gaxe hEM, xasampragyAt- samADi dvArA citta ke xapane kAraN meM lIn hone se nivrit karane yogya hEM.

2.11
kleSoM kI sTUl vrittiyAM, jo kriyA-yog se tanU kar dI gaxI hEM, prasaMKyAn ( vivekaKyAti saMgyak DyAn se tyAgane yogya hEM. ( jab tak ki ve sUkSa hokar dagDa- bIj ke sadriS na ho jAyM.

2.12
kleS jisakI jaL hE xesI karmoM kI vAsanA vartamAn xOr xagale janmoM me Bogane yogya hE.

2.13
xavidyA xAdi kleSoM kI jaL ke hote huxe xus ( karmASay) kA Pal jAti, xAyu xOr Bog hotA hE.

2.14
ve (jAti, xAyu xOr Bog) suK- du:K rUpI Pal ke dene vAle hote hEM. kyoMki xunake kAraN puNya xOr pAp hEM.

2.15
kyoMki (viFay- suK ke BogakAl meM BI) pariNAm-du:K, tAp-du:K xOr saMskAr-du:K banA rahatA hE xOr guNoM ke svaBAv meM BI viroD hE, xisalixe vivekI puruF ke lixe sab kuC ( suK BI jo viFay- janya hE) du:K hI hE.

2.16
xAne vAle du:K (tyAgne yogya) hE.

2.17
driFqA xOr driSya kA saMyog `heyahetu` ( du:K kA kAraN) hE.

2.18
prakAS, kriyA xOr sTiti jisakA svaBAv hE, But xOr xindriy jisakA svarUp hE, Bog xOr xapavarga jisakA prayojan hE, vah driSya hE.

2.19
guNoM kI cAr xavasTAxeM ( pariNAm) hEM. viSeF, xaviSeF, liMgamAtra, xaliMg.

2.20
driFqA jo deKane kI SaktimAtra hE, nirvikAr hotA huxA BI citta kI vrittiyoM ke xanusAr deKane vAlA hE.

2.21
xus puruF ke lixe hI ( yah sArA) driSya kA svarup hE.

2.22
jisakA prayojan siDda ho gayA hE xusake lixe yah driSya naFqa huxA BI naFqa nahIM hotA hE; kyoMki vah dUsare puruFoM ke sAT sAJe kI vastu hE.

2.23
sva- Sakti xOr svAmI- SaktisaMgyak svarUp kI xupalabDi kA jo kAraN hE vah ( driSya- draFq kA sva-svAmiBAv) saMyog hE. xarTAt sva-Sakti xOr svAmI- Sakti ke svarUp kI xupalabDi (driSya-draFqrA ke sva-svAmiBAv) saMyog ke viyog kA kAraN hE.

2.24
xis xadarSanrUpI saMyog kA kAraN xavidyA hE.

2.25
xusake (xavidyA ke) xaBAv se ( xadarSan rUpI) saMyog kA xaBAv `hAn` hE. vah citti- Sakti kA kEvalya hE.

2.26
SuDda vivek KyAti hAn kA xupAy hE.

2.27
xus nirmal vivekaKyAti vAle yogI kI sAt prakAr kI sabase xUMcI xavasTA vAlI pragyA hotI hE.

2.28
yog ke xaMgoM ke xanuFQAn se xaSuDdi ke nAS hone par gyAn kA prakAS vivekaKyAti- paryanta ho jAtA hE.

2.29
yam, niyam, xAsan, prANAyAm, pratyAhAr, DAraNA, DyAn, samADi- (ye) xAQ yog ke xaMg hE.

2.30
xahiMsA, satya, xastey, brahmacarya, xaparigrah, yam hE.

2.31
jAti, deS, kAl xOr samay kI had se rahit sarvaBUmiyoM meM pAlan karane yogya yam mahAvrat kahalAte hE.

2.32
Soc, saMtoF, tap, svADyAy ( xOr) xISvarpraNiDAn niyam hEM.

2.33
vitarkoM dvArA yam xOr niyamoM kA bAD hone par pratipakSa kA cintan karanA cAhixe.

2.34
yam- niyamoM ke viroDI hiMsA xAdi vitarka kahalAte hEM. ( ve tIn prakAr ke hote hEM) svayM kixe huxe, dUsaroM se karAxe huxe xOr xanumodan kixe huxe. xunake kAraN loB, moh xOr kroD hote hEM. ve mridu, maDya xOr xaDimAtrA vAle hote hEM. ye sab du:k xOr xagyArUpI xaparimit PaloM ko dene vAle hEM. xis prakAr pratipakSa kI BAvanA kare.

2.35
xahiMsA kI driR sTiti ho jAne par xus ( xahiMsak yogI) ke nikaq sab prANiyoM kA vEr Cuq jAtA hE.

2.36
satya meM driR sTiti ho jAne par kriyA Pal kA xASray banatI hE.

2.37
xastey kI driR sTiti hone par sab ratnoM kI prApti hotI hE.

2.38
brahmacarya kI driR sTiti hone par vIrya kA lAB hotA hE.

2.39
xaparigrah kI sTiratA meM janma ke kEsepan kA sAkSAt hotA hE.

2.40
Soc se xapane xaMgoM se GriNA xOr dUsaroM se saMsarga kA xaBAv hotA hE.

2.41
citta kI SuDdi, man kI svacCatA, xekAgratA, xindriyoM kA jItanA xOr xAtmadarSan kI yogyatA xAByantar Soc kI siDdi se prApta hotI hE.

2.42
saMtoF se xanuttam suK prApta hotA hE.

2.43
tap se xaSuDdi ke kSay ke hone se SarIr xOr xindriyoM kI SuDdi hotI hE.

2.44
svADyAy se xiFqadevatA kA sAkSAt hotA hE.

2.45
samADi kI siDdi xISvar-praNiDAn se hotI hE.

2.46
jo sTir xOr suKadAyI ho vah xAsan hE.

2.47
(xAsan) prayatna kI SiTilatA xOr xAnantya me samApatti dvArA siDda hotA hE.

2.48
xAsan kI siDdi se dvandvoM kI coq nahIM lagatI.

2.49
xAsan ke sTir hone par SvAs-praSvAs kI gati kA rokanA prANAyAm hE.

2.50
(yah prANAyAm) bAhyavritti, xAByantar-vritti xOr stamBa- vritti ( tIn prakAr kA hotA hE) deS, kAl xOr saMKyA se deKA huxA ( nApA huxA) laMbA xOr halakA hotA hE.

2.51
bAhar xaMdar ke viFay ko PeMkane vAlA xarTAt xAlocanA karane vAlA cOTA prANAyAm hE.

2.52
xusase prakAS kA xAvaraN ( vivek-gyAn kA pardA) kSIN ho jAtA hE.

2.53
xOr DAraNAxoM meM man kI yogyatA hotI hE.

2.54
xindriyoM kA xapane viFayoM ke sAT sambanDa na hone par citta ke svarUp kA xanukaraN ( nakal) jEsA karanA pratyAhAr hE.

2.55
xus pratyAhAr se xindriyoM kA xutkriFqa vaSIkAr hotA hE.

0

xUpar

3-viBUti pAda
 

3.1
citta kA vrittimAtra se kisI sTAn viSeF meM bAMDanA `DAraNA` kahalAtA hE.

3.2
xusameM vritti kA xek- sA banA rahanA DyAn hE.

3.3
vah DyAn hI samADi kahalAtA hE, jab xusameM keval Dyaey xarTamAtra se BAsatA hE xOr xusakA ( DyAn kA) svarUp Sunya jEsA ho jAtA hE.

3.4
tInoM ( DAraNA, DyAn xOr samADi) kA xek viFay meM honA saMyam kahalAtA hE.

3.5
xus ( saMyam) ke jay se samADi - pragyA ka prakAS hotA hE.

3.6
xus saMyam ka BUmiyoM meM viniyog karanA cAhixe.

3.7
pahaloM kI xapekSA se tInoM ( DAraNA, DyAn xOr samADi) xantarMg hEM.

3.8
vah DAraNA, DyAn, samADi BI xasampragyAt- samADi kA bAhar kA xaMg hE.

3.9
vyutTAn ke saMskAr kA dabanA xOr niroD ke saMsakAr kA prakaq honA, yah jo niroD kAl meM hone vAle citta kA donoM saMskAroM meM xanugat honA hE, yah niroD- pariNAm kahA jAtA hE.

3.10
niroD- saMskAr se citta kI SAMt- pravAh vAlI gati hotI hE.

3.11
citta ( DarmI) ke sarvArTatA xOr xekAgratArUp DarmoM kA ( kram se) nAS honA xOr prakaq honA citta kA samADi - xavasTA meM pariNAm hE.

3.12
tab Pir samAn vrittiyoM kA Santa xOr xuday honA citta kA xekAgratA - pariNAm hE.

3.13
citta ke pariNAm se hI BUtoM xOr xindriyoM meM Darma, lakSaN xOr xavasTA- pariNAm vyAKyA kixe gaxe jAnane cAhixe.

3.14
(xun pariNAmoM ke) xatIt, vartamAn xOr BaviFyat DarmoM me xanugat DarmI.

3.15
kramoM kA Bed pariNAm ke Bed meM hetu hE.

3.16
tInoM pariNAmoM meM saMyam karane se But xOr BaviFyat kA gyAn hotA hE.

3.17
Sabda, xarTa xOr gyAn ke paraspar ke xaDyAs se xaBed BAsanA hotA hE. xunake viBAg meM saMyam karane se sab prANiyoM ke Sabda kA gyAn hotA hE.

3.18
saMskAr ke sAkSAt karane se pUrva janma kA gyAn hotA hE.

3.19
dUsare ke citta kI vritti ke sAkSAt karane se citta kA gyAn hotA hE.

3.20
par vah (dUsare kA citta) xapane viFaya - sahit sAkSAt nahIM hotA; kyoMki vah (viFay sahit citta) xusakA (saMyam kA) viFay nahIM hE.

3.21
xapane SarIr ke rUp meM saMyam karane se rUp kI grAhya-Sakti ruk jAtI hE. xisase dUsare ke xAMKoM ke prakAS se yogI ke SarIr kA saMnikarF na hone ke kAraN yogI ke SarIr kA xantarDAn ( Cip jAnA ) ho jAtA hE.

3.22
karm sopakram xOr nirupakram do prakAr ke hote hEM. xunameM saMyam karane se mrityu kA gyAn hotA hE xaTavA xariFqoM se mrityu kA gyAn hotA hE.

3.23
mEtrI xAdi meM saMyam karane se mEtrI xAdi bal prApta hotA hE.

3.24
hATI xAdi ke baloM meM saMyam karane se hATI xAdi ke bal prApta hote hEM.

3.25
pravritti ke prakAS wAlane se sUkSma, vyavahit xOr viprakriFq vastu kA gyAn hotA hE.

3.26
sUrya meM saMyam karane se Buvan kA gyAn hotA hE.

3.27
candramA meM saMyam karane se tArAxoM ke vyUh kA gyAn hotA hE.

3.28
Druv meM saMyam karane se tArAxoM kI gati kA gyAn hotA hE.

3.29
nABi- cakra meM saMyam karane se SarIr ke vyUh kA gyAn hotA hE.

3.30
kaNQa - kUp meM saMyam karane se kSuDA xOr pipAsA ( BUK-pyAsa) kI nivritti hotI hE.

3.31
kUrma- nALI meM saMyam karane se sTiratA hotI hE.

3.32
mUrDA kI jyoti meM saMyam karane se siDdoM kA darSan hotA hE.

3.33
xaTavA prAtiB- gyAn se yogI sab kuC jAn letA hE.

3.34
hriday meM saMyam karane se citta kA gyAn hotA hE.

3.35
citta xOr puruF jo paraspar xatyanta Binna hotA hEM, xin donoM kI pratItiyoM kA xaBed Bog hE. xunameM se parArTa- pratIti se Binna jo svArTa- pratIti hE xusameM saMyam karane se puruF kA gyAn hotA hE xarTAt puruF- viFayak pragyA xutpann hotI hE.

3.36
xus svArTa-saMyam ke xaByAs se prAtiB, SrAvaN, vedanA, xAdarS, xAsvAd xOr vArtA-gyAn xutpann hotA hE.

3.37
ve xuparyukta Ca: siDdiyAM samADi ( puruF-darSan) meM viGna hEM, vyutTAn meM siDdiyAM hEM.

3.38
banDa ke kAraN SiTil karane se xOr Gumane ke mArga ke jAnane se citta (sUkSam- SarIr) kA dUsare ke SarIh meM xAveS hotA hE.

3.39
(saMyam dvArA) xudAn ke jItane se jal, kIcaL, kAMqoM xAdi meM xasaMg rahanA xOr xUDrva gati hotI hE.

3.40
(saMyam dVArA) samAn ke jItane se yogI kA dIptimAn honA hotA hE.

3.41
Srot xOr xAkAS ke sambanDa meM saMyam karane se divya Srot hotA hE.

3.42
SarIr xOr xAkAS ke sambanD meM saMyam karane se xOr halake rUxI xAdi me samApatti karane se xAkAS-gaman- siDdi prApta hotI hE.

3.43
SarIr se bAhar kalpanA na kI huxI vritti mahAvidehA hE, xusase prakAS ke xAvaraN kA nAS hotA hE.

3.44
pAMcoM BUtoM ke sTUl, svarUp, sUkSma, xanvay xOr xarTavatva meM saMyam karane se BUtoM kA jay hotA hE.

3.45
xus BUt jay se xaNimA xAdi xAQ siDdiyoM kA prAdurBAv xOr kAyasampat hotI hE xOr xun pAMcoM BUtoM ke DarmoM se rukAvaq nahIM hotI.

3.46
rUp, lAvaNy, bal, vajra kI- sI banAvaq. kAyasampat ( SarIr kI sampadA) kahalAtI hE.

3.47
grahaN, svarUp, xasmitA, xanvay xOr xarTatatv meM saMyam karane se xindryajay hotA hE.

3.48
xindriyajay se manojavitva, vikaraNaBAv xOr praDAn kA jay hotA hE.

3.49
citta xOr puruF ke Bed jAnane vAle ko sAre BAvoM kA mAlik honA xOr sarvagya honA prApta hotA hE.

3.50
vivek-KyAti se BI vErAgya hone par doFoM ke bIj-kSay hone par kEvalya hotA hE.

3.51
sTAn vAloM ke xAdar-BAv karane par lagAv xevaM GamaMw nahIM karanA cAhiye; kyoMki (xisameM) Pir xaniFq ke prasaMg kA Bay hE.

3.52
kSaN xOr xisake kramoM meM saMyam karane se vivekaj- gyAn xutpanna hotA hE.

3.53
xek-dUsare se jAti, lakSaN, deS se Bed kA niScay na hone se do tulya vastuaxoM kA vivekj-gyAn se niScay hotA hE.

3.54
binA nimitta ke xapanI praBA se svayM xutpanna hone vAlA, sab ko viFaya karane vAlA, sab prakAr se viFay karane vAlA, binA kram ke xek sAT gyAn ko vivekj-gyAn kahate hE.

3.55
citta xOr puruF ke samAn SuDda hone par kEvalya hotA hE.

0

xUpar

4-kEvalya pAda
 

4.1
janma, xOFaDi, maMtra, tap xOr samADi se xutpanna hone vAlI siDdiyAM hE.

4.2
xek jAti se dUsarI jAti meM badal jAnA prakritiypM ke Barane se hotA hE.

4.3
DarmAdi nimitta prakritiyoM kA prerak nahIM hotA hE, kiMtu xusase kisAn ke sadriS rukAvaq dUr hotI hE.

4.4
xasmitAmAtra se nirmAN citta hote hE.

4.5
pravritti ke BedoM meM xek citta xanekoM kA prerane vAlA hotA hE.

4.6
xun pAMc prakAr ke janma, xoFaDi xAdi se xutpanna huxe pAMcoM nirmANa siDda - cittoM meM se samADi se xutpanna hone vAlA citta vAsanAxoM se rahit hotA hE.

4.7
yogI kA karma xaSuklAkriFNa ( na Sukla, na kriFNa xarTAt niFkAm) hotA hE, dUsaroM kA tIn prakAr kA ( pAp, puNya xOr pAp-puNya miSrit) hotA hE.

4.8
xun tIn prakAr ke karmoM se xunake Pal ke xanukUl hI vAsanAxoM kI xaBivyakti (prAduBAv) hotI hE.

4.9
jAti, deS xOr kAlakrit vyavaDAn vAlI vAsanAxoM kA BI vyavaDAn nahIM hotA; kyoMki smriti xOr saMskAr xekarUp ( samAnaviFayak) hote hE.

4.10
xun vAsanAxoM ko xASIF ( xapane kalyAN kI xicCA) ke nitya hone se xanAditva BI hE.

4.11
hetu, Pal, xASray xOr xAlamban se vAsanAxoM ke saMgrihIt hone se xinake ( hetu, Pal, xASray xOr xAlamban ke) xaBAv se xun ( vAsanAxoM ) kA xaBAv hotA hE.

4.12
xatIt xOr xanAgat svarUp se rahate hEM, kyoMki DarmoM kA kAl se Bed hotA hE.

4.13
ve Darma prakaq xOr sUkSm guN svarUp hEM.

4.14
pariNAm ke xek hone se vastu kI xekatA hotI hE.

4.15
vastu ke xek hone par BI citta ke Bed se xun donoM ( citta xOr vastu) kA xalag- xalag mArga hE.

4.16
grAhya- vastu xek citta ke xaDIn nahIM hE; kyoMki vah ( vastu) binA pramAN ( citta) ke xus samay kyA hogI?

4.17
citta ko vastu ke jAnane meM xusake xuparAg ( viFay kA citta meM pratibimba paLanA ) kI xapekSA hotI hE xisaliye xusako ( citta ko ) vastu gyAt xOr xagyAt hotI hE.

4.18
citta kA svAmI puruF pariNAmI nahIM hE, xisaliye citta kI vrittiymA xuse sadA gyAt rahatI hEM.

4.19
citta svaprakAS nahIM hE; kyoMki vah driSya hE.

4.20
xOr xek samay meM donoM viFaya xOr citta kA gyAn nahIM hotA.

4.21
yadi pahale vitta ko dUsare citta kA driSya mAnA jAye to citta ( gyAn) ke citta ( gyAn) kA xanavasTA doF hogA xOr smritiyoM kA saMkar BI ho jAxegA.

4.22
puruF ko, jo kriyA xaTavA pariNAm rahit hE, svapratibimbit citta ke xAkAr kI prApti hone par xapane viFaya BUt citta kA gyAn hotA hE.

4.23
driFqA xOr driSya se raMgA huxA citta sAre xarToM vAlA hotA hE.

4.24
citta xanaginat vAsanAxoM se citrit huxA BI parArTa hE; kyoMki vah saMhatyakArI hE.

4.25
vivekaKyAti dvArA puruF xOr citta meM Bed ke deKane vAle kI xAtma BAv kI BAvanA nivritta ho jAtI hE.

4.26
viSeF darSan ke xuday hone par viSeFadarSI kA citta viiek-mArga- saMcArI hokar kEvalya ke xaBimuK hotA hE.

4.27
xus vivek-gyAn ke bIc-bIc meM xanya vyutTAn kI vrittiyAM ( BI) pUrva ke vyutTAn ke ) saMskAroM se xuday hotI rahatI hE.

4.28
xun ( vyutTAn ke saMskAroM ) kI nivriti kleSoM kI nivritti ke tulya kahI gayI jAnanA cAhixe.

4.29
jo yogI prasaMKyAn gyAn se BI virakta hE xusako nirantar vivek-KyAti ke xuday hone se DarmameG samADi hotI hE.

4.30
xus DarmameG samADi se kleS xOr karmoM kI nivriti hotI hE.

4.31
tab sab kleS karmoM ke kSay-kAl meM sarva xAvaraNarUp maloM se rahit hokar citta rUp prakAS ke xanaMt hone se gyey padArTa xalpa ho jAtA hE.

4.32
tab kritArTa huxe guNoM ke pariNAm ke kram kI samApti ho jAtI hE.

4.33
pratikSaN hone vAlI pariNAm kI samApti par jAnI jAne vAlI ( guNoM kI xavasTA viSeF kA nAm) kram hE.

4.34
puruFArTa se SUnya huxe guNoM kA xapane kAraN meM lIn ho jAnA kEvalya hE xaTavA citti Sakti kA xapane svarUp me xavasTit ho jAnA kEvalya hE.

0

xUpar